Kijan Pou Plante Pwa an Ayiti — Gid Konplè

Pwa se pi gwo sous pwoteyin plant nan manje Ayisyen. Li mache ak diri, ak mayi moulen oswa ak bannann, epi li bay fanmi yo yon manje ki gen anpil valè san yo pa depanse anpil kòb. Paske se yon legminèz ki fikse azòt, pwa amelyore tè a tou: apre yon rekòt pwa, tè a vin pi rich pou plant ki vin apre yo, se sa ki fè li tèlman bon nan yon sistèm òganik. Gen de gwo fason pwa komen konn grandi. Premye a se pwa touf (bush oswa detèminen): plant lan rete kout, li fè flè li yo prèske an menm tan epi li bay tout rekòt li a nan yon peryòd ki pi kout, konsa li pa bezwen poto. Dezyèm nan se pwa lyann ki grenpe (pole oswa endetèminen): li kontinye grandi ak bay flè pandan plizyè semèn, li bay plis rekòt sou menm espas la, men li bezwen poto oswa ranm pou li grenpe. Pa konfonn pwa komen ak pwa kongo. Pwa komen (Phaseolus vulgaris) se yon ti plant ki fèt pou yon sèl sezon: ou plante l, ou rekòlte l nan de a twa mwa, epi li fini. Pwa kongo (Cajanus cajan) menm se yon ti pyebwa ki ka viv plizyè ane, ki pi rezistan ak sechrès, epi ki fè grenn li yo yon lòt fason. Gid sa a konsantre sou pwa komen an — pwa nwa, pwa wouj ak pwa blan yo.

Pwa se yon plant ki renmen chalè ki modere, ni twò cho ni twò frèt pa bon pou li. Selon FAO, tanperati ki pi bon pou pwa se ant 15 ak 20 degre Celsius an mwayèn pa jou, epi plant lan sispann grandi byen anba 10 degre oswa pi wo pase 27 degre. Lè chalè a twò fò pandan plant lan ap fè flè, anpil flè ak jèn gous tonbe, sa ki fè rekòt la bese. An Ayiti sa vle di pwa souvan pi bon nan sezon ki pi fre yo oswa nan zòn mòn ki pi wo. Nan gwo chalè plèn yo, li pi bon pou plante nan mwa ki pi fre yo pou flè yo pa boule. Pou dlo, pwa mande apeprè 300 a 500 milimèt lapli pandan tout sik li a. Men fè atansyon: plant lan trè sansib ni ak twòp dlo ni ak mank dlo, sitou nan moman li ap fè flè ak fòme gous. Se poutèt sa li enpòtan pou aliyen plantasyon an ak sezon lapli a san ou pa kite pye a nan dlo ki kanpe.

Pwa renmen yon tè ki lejè, byen fon epi ki byen drennen. Sa ki pi enpòtan nèt pou pwa se drenaj: rasin li pa sipòte dlo ki kanpe. Si tè a rete tranpe twò lontan, rasin yo toufe, epi maladi chanpiyon tankou pouriti rasin devlope byen vit epi touye plant lan. Pou tè: chèche yon tè ki gen bon kantite matyè òganik. Nivo asidite (pH) ki pi bon pou pwa se apeprè 5.8 a 6.5. Anpil tè nan mòn an Ayiti twò asid, twò ize epi pòv an eleman nourisan — se poutèt sa li enpòtan pou remèt matyè òganik nan tè a. San ou pa mete angrè chimik, ou ka amelyore tè a ak konpòs byen fèmante oswa fimye zannimo ki byen pouri. Si tè a gen tandans kenbe dlo, plante sou biyon (planch ki leve) pou dlo a ka kouri ale epi pou pye pwa a pa nan labou. Yon tè ki byen laboure epi ki lach ap kite rasin yo pouse fasil epi fikse azòt pi byen.

Pwa plante ak grenn (semans), se pa ak plan. Se poutèt sa kalite grenn ou an detèmine anpil rezilta ou. Chwazi grenn ki gwo, ki plen, ki gen bon koulè, san twou, san tach epi san mak ti bèt (charançon). Yon grenn ki gen ti twou ladan l ap fè yon plant fèb oswa li p ap leve menm. Ou ka sèvi ak pwòp grenn ou konsève depi nan dènye rekòt la, depi ou te seche l byen epi konsève l kont ti bèt. Chwazi grenn nan pye ki te pi vanyan, ki te pi pwodiktif epi ki pa t malad. Se konsa jaden apre jaden ou amelyore kalite pwa ou. Si w ap plante nan yon tè kote pwa pa t janm plante anvan, li ka itil pou melanje grenn yo ak yon inokilan Rhizobium (bakteri ki fikse azòt) si ou jwenn li, pou plant lan ka fè bon ti boul sou rasin li. Pa kenbe grenn pou plante ki gen plis pase twa oswa kat ane, paske pouvwa jèmen an bese ak tan.

An Ayiti gen twa gwo peryòd plante pwa nan ane a: nan mwa fevriye jiska kòmansman avril, nan mwa jiyè-out, epi nan mwa novanm jiska kòmansman desanm. Nan plèn ki gen irigasyon, se sitou de sik yo swiv (fevriye-mas ak novanm-desanm), pandan nan mòn yo moun ka fè jiska twa sik. Toujou aliyen semans lan ak lapli, men fè atansyon pou rekòt la pa tonbe an plen sezon gwo lapli pou pwa a pa gate. Plante grenn yo dirèk nan tè a, apeprè 2.5 a 5 santimèt fon (twou a pa two fon). Pou pwa touf, mete grenn yo apeprè 5 a 10 santimèt youn ak lòt nan yon liy, epi kite 50 a 75 santimèt ant liy yo. Pou pwa lyann ki grenpe, mete grenn yo 10 a 15 santimèt youn ak lòt, epi kite 90 a 150 santimèt ant liy yo pou lè yo pwal fè poto. Grenn yo konn leve nan 6 a 14 jou selon chalè tè a. Pou pwa lyann, monte poto oswa ranm depi bonè, anvan plant lan kòmanse grenpe. Yon poto oswa yon trelis ki solid, ki wo apeprè 1.8 a 2.4 mèt, sifi — epi li dwe ase fò pou l kenbe kont van ak lapli. Ou ka plante 5 a 6 grenn nan yon ti sèk otou chak poto (metòd tipi a). Pou pwa touf, ou pa bezwen poto ditou.

Nan premye semèn yo, kenbe jaden an pwòp. Move zèb pran dlo ak eleman nourisan nan men jèn pwa yo epi yo ka pote maladi. Sekle ak men oswa ak wou avèk atansyon pou ou pa blese rasin yo, ki rete tou pre sifas tè a. Yon kouch pay oswa fèy sèk (mulch) sou tè a ede kenbe imidite, kontwole move zèb, epi anpeche dlo lapli voye tè (ak chanpiyon) sou fèy yo. Sou kesyon angrè: pwa se yon legminèz ki fikse pwòp azòt li. Se poutèt sa ou pa dwe mete twòp azòt (ni angrè chimik ni twòp fimye fre). Twòp azòt fè plant lan pouse anpil fèy men bay ti kras pwa, epi li ka anpeche bakteri yo fè boul azòt sou rasin yo. Yon bon konpòs anvan plante, ak yon tè ki gen fosfò ak potasyòm, sifi nan yon sistèm òganik. Sou kesyon dlo: pwa bezwen dlo regilye, sitou nan moman li ap fè flè ak fòme gous — se lè sa a mank dlo fè plis dega. Men pa janm kite dlo kanpe nan pye a. Wouze nan pye plant lan olye sou fèy yo, epi si posib wouze nan maten pou fèy yo ka seche pandan jounen an, sa ki diminye maladi chanpiyon.

Nan sezon imid, pwa fè fas ak plizyè maladi chanpiyon ak bakteri: tach angilè sou fèy, antraknòz, lawouj (rust), mildyou an poud, pouriti rasin, ansanm ak maladi bakteri tankou blayt komen ak blayt alo (Xanthomonas). Genyen tou maladi viris tankou mozayik dore (BGYMV) ke mouch blan yo pote. Pou konbat yo san pwodui chimik: fè wotasyon kilti (pa plante pwa dèyè pwa nan menm tè a), sèvi ak grenn ki soti nan pye ki te an sante, kite ase espas ant plant yo pou lè a sikile, wouze nan pye a olye sou fèy, epi rache ak boule pye ki malad yo. Nan jaden an, ou ka jwenn ti vè, mouch blan ak lòt ensèk k ap manje fèy. Kilti asosye ede: lè ou plante pwa ak mayi ak joumou (sistèm twa sè a — gade gid "kilti-asosye-mayi-pwa-joumou"), divèsite a ede kontwole ensèk nan yon fason natirèl. Ou ka itilize tou pi ekstrè nim (neem) oswa savon dou kont ensèk lè sa nesesè. Gwo pwoblèm nan aprè rekòt la se ti bèt ki fè twou nan grenn pwa yo lè yo an depo — sa yo rele charançon oswa bruch (Acanthoscelides obtectus ak Zabrotes subfasciatus). Yo ka detwi yon bon pati nan rezèv la nan kèk mwa. N ap wè kijan pou konbat yo nan seksyon konsèvasyon an.

Gen de fason pou rekòlte pwa. Si ou vle pwa vèt (gous tandre pou manje kòm legim), rekòlte gous yo pandan yo toujou vèt, tandre epi kwoke, anvan grenn yo anfle andedan an — yon bon gous ap kase ak yon ti bri 'krak' lè li pare. Pwa vèt konn pare apeprè 50 a 60 jou apre plante (anviwon de mwa). Si ou vle pwa sèk (grenn pou konsève ak pou fè sòs pwa), kite gous yo rete sou pye a jiskaske yo vin sèk epi mawon. An Ayiti, sik pwa a konn dire apeprè 10 a 12 semèn selon si varyete a bonè oswa ta — sa vle di anviwon 2.5 a 3.5 mwa pou pwa sèk. Gous la pare lè li fin sèk epi li ouvri fasil nan men ou. Pa tann twò lontan pou rekòlte pwa sèk: si gous yo rete twò lontan sou pye a apre yo fin sèk, yo ka ouvri poukont yo (yo pete) epi voye grenn yo atè, konsa ou pèdi rekòt la. Chwazi yon jounen sèch pou rekòlte, epi rache oswa koupe plant yo lè pi fò gous yo fin sèk.

Apre ou fin rekòlte pwa sèk, kontinye seche gous yo nan yon kote ki gen solèy oswa ki byen vantile jiskaske yo fin sèk nèt. Apre sa, degrennen yo ak men, oswa mete plant yo sou yon prela epi pile yo pou grenn yo soti. Pase grenn yo nan yon paswa epi vante yo (ak van oswa ak yon vantilatè) pou retire ti fèy ak salte. Grenn nan dwe byen sèk anvan ou seri l — si li mòde nan dan ou epi li di, li sèk ase. Pou konbat charançon nan depo, sekrè a se sèvi ak yon veso ki fèmen byen sere (ètmetik) kote lè pa ka antre, epi kenbe pwa a nan yon kote fre, sèk epi nwa. Metòd tradisyonèl ki mache: melanje pwa a ak sann bwa oswa ak yon ti kras luil vejetal ki kouvri grenn yo (sa toufe ti bèt yo), oswa mete fèy plant tankou nim. Mete pwa a nan solèy cho anvan ou seri l ede touye ze ak ti bèt yo tou. Gade gid konsèvasyon grenn sou sit la pou plis detay. Pwa gen anpil itilizasyon: pwa sèk pou sòs pwa ak diri, pwa vèt kòm legim, epi pi bon grenn yo mete apa pou semans pwochen sezon an. San bliye avantaj pwa pou tè a — apre yon rekòt pwa, kite rasin yo ak fèy yo nan tè a pou remèt azòt ak matyè òganik pou pwochen kilti a.